Đừng để ga Hà Nội chỉ còn là một công trình giao thông

Tại Hội thảo khoa học cấp Bộ với chủ đề “Phát huy giá trị và nguồn lực văn hóa trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của ngành đường sắt Việt Nam”, do Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản và Tập đoàn đường sắt quốc gia Việt Nam tổ chức ngày 30/10, ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam khẳng định, đường sắt không chỉ kết nối giao thông mà còn là cầu nối văn hóa, lịch sử giữa các vùng miền.

Ga Hà Nội không chỉ là đầu mối giao thông mà còn là công trình mang giá trị lịch sử, kiến trúc gắn với quá trình hình thành và phát triển Thủ đô. Ảnh: Lộc Liên.

Theo ông, bảo tồn và phát huy giá trị di sản đường sắt có thể tạo thêm nguồn lực phát triển kinh tế, du lịch. Mỗi nhà ga có thể trở thành một không gian văn hóa, mỗi đoàn tàu là một sản phẩm trải nghiệm.

Ông Mạnh nhấn mạnh cần gìn giữ những công trình có giá trị như cầu Long Biên, ga Hà Nội, ga Hải Phòng, ga Huế, ga Đà Lạt và Nhà máy xe lửa Gia Lâm...

Nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng đường sắt không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn ghi dấu tiến trình hiện đại hóa đất nước. Trong đó, ga Hà Nội là chứng tích lịch sử gắn với quá trình hình thành và phát triển Thủ đô.

Theo ông, trong quá trình điều chỉnh quy hoạch, phát triển hạ tầng, cần nghiên cứu bảo tồn nhà ga, tính đến các giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa không dễ tái tạo. Một phương án có thể xem xét là kết hợp bảo tồn với chức năng bảo tàng hoặc không gian văn hóa, qua đó lưu giữ ký ức đường sắt và những dấu ấn của một giai đoạn phát triển Hà Nội.

Ông cho rằng không thể chỉ nhìn nhận ga Hà Nội dưới góc độ đón, trả khách và tổ chức vận tải, mà cần tính đến những giá trị lịch sử, kiến trúc, văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Ga Hà Nội chưa có vai trò rõ ràng trong quy hoạch

Một vấn đề đáng chú ý được ông Trần Thiện Cảnh, Cục trưởng Đường sắt Việt Nam (Bộ Xây dựng) chỉ ra tại hội thảo là vị trí, vai trò của ga Hà Nội trong tổng thể mạng lưới giao thông và không gian đô thị Thủ đô chưa được thể hiện rõ trong các quy hoạch.

Nằm cách Hồ Gươm và khu trung tâm lịch sử Ba Đình chỉ khoảng 1km, ga Hà Nội từ lâu đã được giới quy hoạch đường sắt kỳ vọng trở thành trung tâm đường sắt không gian của Thủ đô. Tuy nhiên, trong quá trình lập quy hoạch, thành phố Hà Nội muốn ga Hà Nội chỉ dừng lại là ga đường sắt đô thị.

"Điều đáng nói là trong quy hoạch đường sắt đô thị của Thủ đô lại không xác định ga Hà Nội là một trung tâm và cũng không có bất kỳ ga nào được định danh là ga trung tâm của toàn hệ thống đường sắt đô thị", ông Cảnh nói.

Nhìn lại lịch sử, ông Cảnh dẫn chứng người Pháp từng quy hoạch hệ thống đường sắt tại Việt Nam tương đối đồng bộ, từ hạ tầng vận tải đến các cơ sở công nghiệp phụ trợ như nhà máy xe lửa Gia Lâm, ga Tháp Chàm. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, nhà máy xe lửa Gia Lâm liên tục đối mặt với các phương án di dời khỏi khu vực nội đô Hà Nội.

Ông Trần Thiện Cảnh. Ảnh: Ngọc Hà.

Theo ông, quy hoạch đường sắt cần có sự phối hợp giữa các cơ quan, bảo đảm hài hòa yêu cầu phát triển đô thị với việc gìn giữ những công trình có giá trị lịch sử.

Đường sắt hiện đại vẫn có thể song hành cùng di sản

GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy đường sắt tốc độ cao không nhất thiết thay thế hay xóa bỏ đường sắt truyền thống. Hai loại hình có thể cùng tồn tại và bổ trợ cho nhau.

Ông dẫn chứng, sau khi đưa tàu cao tốc Shinkansen vào khai thác, Nhật Bản vẫn duy trì các tuyến đường sắt đô thị, đường vành đai như Yamanote, Chuo Line, đồng thời bảo tồn, vận hành những tuyến tàu cổ phục vụ du lịch. Đây là kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo khi triển khai đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam.

Từ bài học này, ông Kim gợi ý nghiên cứu bảo tồn ga Hà Nội như một “bảo tàng sống”, nơi lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa, đồng thời có thể kết hợp với hoạt động khai thác đường sắt. Cách tiếp cận này giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị thay vì chỉ được lưu giữ như một công trình tĩnh.

Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản Dương Trung Ý. Ảnh: Vũ Điệp.

Kết luận hội thảo, PGS.TS Dương Trung Ý, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, nhấn mạnh việc bảo tồn di sản đường sắt phải được đặt ra ngay từ khâu quy hoạch, chuẩn bị đầu tư, thiết kế, thi công đến vận hành, gắn với quá trình nâng cấp hạ tầng và đổi mới công nghệ.

Theo ông, trước khi can thiệp vào công trình, cần kiểm kê, lập hồ sơ, xác định những giá trị cần bảo vệ và đánh giá khả năng thích ứng. Các nhà ga, nhà xưởng và không gian đường sắt có giá trị lịch sử có thể được nghiên cứu chuyển đổi thành bảo tàng, không gian văn hóa hoặc điểm đến du lịch nếu đáp ứng yêu cầu chuyên môn và an toàn.

Việc chuyển đổi cần tôn trọng tính xác thực, giữ gìn các dấu tích lịch sử, kiến trúc và văn hóa.

Theo Vũ Điệp-VietNamNet