Bộ Tư pháp đang lấy ý kiến dự thảo Luật Phát triển đô thị (tên cũ là Luật Đô thị đặc biệt). Dự thảo lần đầu đưa ra khái niệm khu kinh tế đặc biệt và đề xuất đây là đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh, thành phố.
Theo dự thảo, khu kinh tế đặc biệt được thành lập tại những vị trí chiến lược, tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng cơ chế, chính sách vượt trội để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, vùng và cả nước. Chính phủ quyết định thành lập sau khi có ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Dự thảo đưa ra hai phương án về tiêu chí công nhận. Phương án một quy định khu kinh tế đặc biệt phải là khu kinh tế ven biển đã được Thủ tướng thành lập, phù hợp định hướng phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh; có dân số từ 50.000 người, diện tích từ 500 km2, là không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát; có sân bay quốc tế hoặc cảng biển loại I và được xác định là địa bàn chiến lược để phát triển thành cực tăng trưởng. Phương án hai giao Chính phủ quy định cụ thể các tiêu chí.
Về tổ chức bộ máy, khu kinh tế đặc biệt sẽ có cơ quan hành chính do cấp tỉnh thành lập. Số lượng Phó chủ tịch UBND có thể nhiều hơn quy định hiện hành. Chủ tịch UBND khu kinh tế đặc biệt được quyết định việc quản lý, sử dụng công chức, viên chức và người lao động trên địa bàn.
Dự thảo cũng quy định việc kiểm tra, giám sát hải quan tại khu kinh tế đặc biệt do một đơn vị hải quan đảm nhiệm; trường hợp cần thiết, Cục Hải quan sẽ thành lập đơn vị mới để thực hiện nhiệm vụ.
Một góc thị trấn Hoàng Hôn tại đặc khu Phú Quốc, tháng 12/2025. Ảnh: Thành Nguyễn
Theo Bộ Tư pháp, trên thế giới hiện có khoảng 7.000 khu kinh tế đặc biệt (SEZ) tại hơn 140 quốc gia. Đây được xem là "phòng thí nghiệm chính sách", nơi các nước thử nghiệm thể chế mới, tạo môi trường đầu tư có sức cạnh tranh quốc tế.
Tại Việt Nam, pháp luật hiện hành chưa quy định về khu kinh tế đặc biệt. Luật Đầu tư năm 2025 chỉ quy định khu kinh tế là khu vực có ranh giới xác định, gồm nhiều khu chức năng, được thành lập để thu hút đầu tư, phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Cả nước hiện có 46 khu kinh tế, trong đó 20 khu kinh tế ven biển với tổng diện tích khoảng 900.000 ha. Nhiều khu có lợi thế về cảng biển loại I, cảng biển đặc biệt như Nghi Sơn, Dung Quất, Vân Phong, Vũng Áng hoặc có sân bay quốc tế như Vân Đồn, Chu Lai, Phú Quốc.
Tuy nhiên, Bộ Tư pháp đánh giá hiệu quả khai thác nhiều khu kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng. Tỷ lệ lấp đầy còn thấp, hạ tầng chưa đồng bộ, diện tích đất cho thuê còn hạn chế. Một số khu quy mô lớn như Vân Đồn, Vân Phong, Nghi Sơn, Đông Nam Nghệ An vẫn phát triển chậm.
Theo cơ quan soạn thảo, các khu kinh tế ven biển có lợi thế về vị trí địa lý, hạ tầng cảng biển và sân bay, song cần một không gian thể chế mới với cơ chế vượt trội để thu hút nhà đầu tư chiến lược, nâng hiệu quả đầu tư và sử dụng đất.
Bộ Tư pháp cũng cho biết đã nghiên cứu thực trạng 13 đặc khu hiện nay và nhận thấy mức độ phát triển còn chênh lệch lớn giữa các địa phương. Những nơi có điều kiện thuận lợi như Phú Quốc, Vân Đồn, Cát Hải phát triển nhanh hơn các đặc khu tiền tiêu, quy mô nhỏ, còn phụ thuộc nhiều vào kinh tế tự cung tự cấp.
Theo cơ quan soạn thảo, thực tế này cho thấy hạ tầng, thể chế và liên kết vùng có vai trò quyết định, đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng khung chính sách riêng để phát huy vai trò các khu vực động lực, gắn phát triển kinh tế biển với bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Theo Vũ Tuân-vnExpress
