Đây là động thái có ý nghĩa đặc biệt, khi đất đai không chỉ là lĩnh vực tác động đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội mà còn bởi luật mới được triển khai chưa lâu. 

Thoạt nhìn thì chuyện sửa Luật đất đai có thể khiến không ít người nghĩ: Phải chăng luật chưa “ngấm” đã phải sửa? Nhưng nếu đặt câu chuyện này trong tổng thể yêu cầu phát triển của đất nước, trong tinh thần Nghị quyết 18 của Trung ương, thực tiễn thi hành Luật Đất đai 2024 và trong bối cảnh bộ máy quản trị đất nước đang được tinh gọn, phân cấp mạnh hơn, thì việc đặt vấn đề sửa luật lúc này là lựa chọn mang tính chiến lược.

Sửa Luật Đất đai là sửa một trong những “bản lề” lớn nhất của nền kinh tế

Nghị quyết 18-NQ/TW ngày 16/6/2022 của BCH Trung ương khóa 13 xác lập rõ: tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất, “tạo động lực đưa nước ta trở thành nước phát triển có thu nhập cao”. Trung ương không nhìn đất đai đơn thuần dưới góc độ quản lý hành chính mà đặt đất đai vào vị trí của một nguồn lực phát triển chiến lược của đất nước.

Điều đáng chú ý là ngay từ năm 2022, Nghị quyết 18 đã nhìn thẳng vào những hạn chế lớn của công tác quản lý và sử dụng đất. Đó là việc phân cấp, phân quyền trong quản lý, sử dụng đất “chưa hợp lý, chưa đi đôi với kiểm tra, giám sát, kiểm soát”; việc giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai ở một số nơi “chưa kịp thời, dứt điểm”; hệ thống tổ chức, bộ máy quản lý nhà nước về đất đai “chưa phù hợp với yêu cầu thực tiễn”; vẫn còn nhiều tồn tại, vướng mắc khi xử lý.

Nghị quyết 18 cũng đặt ra những mục tiêu rất rõ đến năm 2030: hệ thống pháp luật về đất đai phải được hoàn thiện; nguồn lực đất đai phải được quản lý, khai thác, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả; phải khắc phục bằng được tình trạng sử dụng đất lãng phí, ô nhiễm, suy thoái và những tồn tại, vướng mắc về quản lý, sử dụng đất do lịch sử để lại.

Nghị quyết 18 đặt mục tiêu đến năm 2030, nguồn lực đất đai phải được quản lý, khai thác, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả. Ảnh: Nguyễn Huế

Đặc biệt, nghị quyết yêu cầu kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý đất đai theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực.

Vì vậy, sửa Luật Đất đai lần này thực chất là bước tiếp theo của Nghị quyết 18. Không ban hành luật mới mà tiếp tục điều chỉnh để luật bám sát thực tiễn, đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Luật Đất đai 2024 là bước tiến lớn, nhưng thực tiễn đã lộ những “điểm nghẽn” mới

Không thể phủ nhận Luật Đất đai 2024 là một bước cải cách lớn so với Luật Đất đai 2013, khi đã sửa đổi nhiều vấn đề quan trọng như cơ chế xác định giá đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, mở rộng đối tượng được sử dụng đất, điều chỉnh các quy định về thu hồi đất, bổ sung quy định về hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu đất đai, hoàn thiện hơn khung pháp lý cho thị trường quyền sử dụng đất. Nhiều quy định mới được đánh giá là tiến bộ hơn, gần thực tiễn hơn, minh bạch hơn.

Tuy nhiên, sau gần 2 năm triển khai, Quốc hội và Chính phủ đã phải ban hành hơn 26 văn bản để sửa đổi, bổ sung, hướng dẫn thi hành, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc. Con số ấy tự nó đã nói lên rằng không thể cứ có luật là xong.

Một đạo luật lớn vừa có hiệu lực đã phải dựa vào hàng chục văn bản “gỡ vướng”, cho thấy 2 khả năng. Một là thực tiễn vận động nhanh hơn dự liệu của cơ quan làm luật. Hai là một số quy định trong luật vẫn còn mang tính định khung, thiếu độ chín, hoặc chưa đủ rõ để có thể vận hành ngay trong đời sống. Dù là khả năng nào thì nếu muốn đất đai thực sự trở thành nguồn lực phát triển, không thể để hệ thống pháp luật vận hành mãi trong tình trạng luật một đằng, nghị định “vá” một nẻo.

Vì sao phải nhanh chóng sửa Luật Đất đai? 

Lý do lớn nhất là vì yêu cầu phát triển của đất nước hiện nay đã khác rất xa so với giai đoạn trước. Nền kinh tế đang bước sang giai đoạn đòi hỏi tốc độ tăng trưởng cao hơn, chất lượng tốt hơn, khả năng huy động và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn. Vậy nên, đất đai không thể tiếp tục là lĩnh vực “xin - cho” với nhiều tầng nấc, chi phí thủ tục cao và tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn.

Theo đề xuất thì 1 trong 2 nhóm nội dung lớn của đợt sửa đổi lần này là nhóm các nội dung đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới và yêu cầu tăng trưởng kinh tế 2 con số.

Nhóm nội dung thứ hai là phân cấp, phân quyền theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp gắn với cải cách hành chính trong lĩnh vực đất đai. 

Hay nói cách khác, sửa Luật Đất đai lần này không chỉ là vì “vướng” mà còn là sửa để luật tương thích với mô hình quản trị mới.

Nhìn vào các nội dung được đề xuất sửa đổi có thể thấy gần như toàn bộ những “điểm nghẽn” lớn nhất của lĩnh vực đất đai đều được chạm tới.

Đó là những vấn đề về giá đất, bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất. Một cơ chế giá đất thiếu minh bạch sẽ tạo ra thất thoát, đầu cơ và bất công, nhưng một cơ chế giá đất quá cứng nhắc, biến động lớn hoặc thiếu tính dự báo cũng có thể làm tê liệt hoạt động đầu tư.

Thứ nữa là vấn đề thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Nếu không giải được bài toán bồi thường sát thực tế, tái định cư, hỗ trợ sinh kế hợp lý thì không thể có sự đồng thuận xã hội. Nhưng nếu thủ tục thu hồi đất tiếp tục kéo dài, chồng chéo, thiếu cơ chế xử lý các trường hợp đặc thù, thì đầu tư công lẫn đầu tư tư nhân đều bị cầm chân.

Một nhóm khác cũng rất quan trọng là quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; tách thửa, hợp thửa; chế độ sử dụng một số loại đất. Chỉ cần một mắt xích ách lại, cả dự án có thể đứng yên nhiều năm.

Ngoài ra, dự thảo cũng đặt ra việc sửa các quy định về đăng ký đất đai, cấp giấy chứng nhận, hệ thống thông tin đất đai, giải quyết tranh chấp, cùng với một số nội dung nhạy cảm như quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất trồng lúa; xử lý các trường hợp vi phạm pháp luật đất đai trước ngày 1/7/2014; bồi thường trong trường hợp đặc thù. 

Không chỉ “thêm điều, bớt khoản” mà là thay đổi tư duy quản trị

Nếu chỉ nhìn sửa Luật Đất đai như việc điều chỉnh mang tính kỹ thuật vài điều khoản thì sẽ khó tạo ra chuyển biến thật sự. Cái cần sửa sâu hơn nằm ở tư duy quản trị đất đai.

Phải thay tư duy xem đất đai là đối tượng quản lý hành chính, đặt nặng kiểm soát thủ tục, chia nhỏ thẩm quyền, kéo dài quy trình để “an toàn” cho cơ quan công quyền bằng tư duy coi đất đai vừa là tài sản công đặc biệt, vừa là nguồn lực phát triển. Luật phải bảo đảm được 3 yêu cầu cùng lúc: quản lý chặt, phân bổ minh bạch và khai thác hiệu quả.

Quản lý chặt để chống thất thoát, lợi ích nhóm, tham nhũng và bảo vệ lợi ích công. Phân bổ minh bạch để người dân và doanh nghiệp có thể dự báo được quyền lợi, nghĩa vụ của mình, giảm không gian cho xin - cho. Khai thác hiệu quả là để đất đai không bị “giam” trong thủ tục, không bị bỏ hoang vì quy hoạch treo, không bị đóng băng trong các tranh chấp và hồ sơ tồn đọng.

Nghị quyết 18 thực chất đã vạch ra đúng tinh thần ấy khi yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền nhưng phải đi kèm cơ chế kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực; tăng cường chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất; xử lý dứt điểm những tồn tại lịch sử; giải quyết tranh chấp, khiếu nại từ cơ sở; siết chặt kỷ luật, kỷ cương, phòng chống tham nhũng, tiêu cực trong lĩnh vực đất đai.

Với một quốc gia đang phát triển mới như Việt Nam, đất đai không thể là lực cản khiến nhà đầu tư nản lòng, người dân ngại thủ tục, cán bộ ngại quyết định, còn dự án thì khó triển khai. Nếu đất đai tiếp tục là nơi tích tụ xung đột và chi phí không chính thức, thì mọi mục tiêu về tăng trưởng nhanh, phát triển hạ tầng, hiện đại hoá nông nghiệp, chỉnh trang đô thị… đều sẽ trì trệ. 

Vì vậy, sửa Luật Đất đai lúc này không đơn thuần là phản ứng trước những vướng mắc nảy sinh sau gần 2 năm thi hành luật mới mà đó là bước đi cần thiết để hoàn thiện thể chế theo đúng tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW, đồng thời điều chỉnh luật cho phù hợp với mô hình quản trị mới và yêu cầu phát triển mới của đất nước. 

Theo Văn Thiêng-VietNamNet