Những "khoảng trống" dưới lòng đất

Chị Liên, một nhân viên văn phòng làm việc tại phường Thanh Xuân, Hà Nội cho biết, có ngày phải chạy xe lòng vòng gần 20 phút mới tìm được chỗ gửi xe: "Có hôm gửi xe cách cơ quan cả trăm mét, rồi phải đi bộ ngược lại, rất bất tiện. Nếu có bãi đỗ xe ngầm, chắc đỡ vất vả hơn nhiều".

Không gian ngầm được kỳ vọng sẽ là lời giải cho bài toán thiếu bãi đỗ xe tại khu vực trung tâm Hà Nội.

Tương tự, anh Nguyễn Văn Tuấn, người dân tại phường Hoàn Kiếm cho rằng, nếu có thêm bãi đỗ xe ngầm hoặc các tuyến giao thông dưới lòng đất, áp lực đi lại sẽ giảm đáng kể. "Thành phố đã có quy hoạch nhiều bãi đỗ xe, nhưng không hiểu sao đến nay vẫn chưa triển khai", anh nói.

Theo ông Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng), nội đô Hà Nội hiện đang "gánh" cùng lúc nhiều chức năng như hành chính, thương mại, dịch vụ, du lịch và nhà ở. Trong khi đó, việc mở rộng hạ tầng trên mặt đất gặp rất nhiều rào cản do yêu cầu bảo tồn, giải phóng mặt bằng và hạn chế về quỹ đất.

"Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ phát triển đô thị trên mặt đất, các đô thị sẽ khó giải quyết triệt để bài toán quá tải hạ tầng. Không gian ngầm chính là dư địa phát triển mới", ông Tiến nhận định.

Trên thế giới, nhiều đô thị đã hình thành "thành phố ngầm" với hệ thống giao thông, thương mại, dịch vụ liên thông. Nhưng tại Việt Nam, không gian này vẫn chủ yếu dừng ở các công trình đơn lẻ như hầm giao thông, bãi đỗ xe, chưa tạo thành mạng lưới đồng bộ.

Chậm triển khai vì nhiều rào cản

Một thực tế dễ nhận thấy là dù nhu cầu cấp thiết, việc triển khai không gian ngầm tại các đô thị lớn vẫn rất chậm. Tại Hà Nội và TP.HCM, nhiều bãi đỗ xe ngầm đã được quy hoạch, thậm chí phê duyệt từ nhiều năm trước, nhưng đến nay vẫn chưa thể triển khai.

Theo ông Nguyễn Hồng Tiến, hệ thống pháp lý cho quy hoạch không gian ngầm thực tế đã được đặt nền móng từ khá sớm, bắt đầu từ Luật Quy hoạch đô thị năm 2009 và Nghị định 39/2010/NĐ-CP. Tuy nhiên, việc tổ chức thực hiện lại chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.

Ông Tiến cho biết, không riêng Hà Nội mà cả TP.HCM cũng đã có nhiều đề xuất, quy hoạch bãi đỗ xe ngầm tại khu vực trung tâm, song phần lớn vẫn dừng ở bước chuẩn bị đầu tư. Nguyên nhân chủ yếu là thiếu cơ chế triển khai cụ thể, đặc biệt là các quy định về đầu tư, khai thác và quản lý chưa đủ rõ ràng để thu hút nguồn lực xã hội.

Làm rõ thêm, bà Đặng Anh Thư, Phó cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, trước hết, công tác quy hoạch đô thị chưa bảo đảm tính liên kết, liên thông, đồng bộ giữa các hệ thống hạ tầng có yếu tố ngầm, cũng như giữa không gian trên mặt đất, không gian trên cao và không gian ngầm.

Bên cạnh đó, đặc thù của công trình ngầm là yêu cầu vốn đầu tư lớn, kỹ thuật phức tạp, trong khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế; cơ chế, chính sách thu hút đầu tư ngoài ngân sách chưa thực sự rõ ràng, nhất là đối với các công trình phục vụ công cộng.

Ngoài ra, công tác giải phóng mặt bằng, vốn đã khó đối với các dự án đô thị, tiếp tục là rào cản lớn đối với việc đầu tư xây dựng hệ thống bến, bãi đỗ xe, bao gồm cả bãi đỗ xe ngầm.

Cùng đó, việc thiếu cơ sở dữ liệu đồng bộ về công trình ngầm cũng là một điểm nghẽn. Theo bà Thư, dù Nghị định 39/2010 đã quy định về xây dựng cơ sở dữ liệu công trình ngầm, song trên thực tế, công tác này chưa được quan tâm đúng mức, dẫn đến khó khăn trong quy hoạch, thẩm định và triển khai dự án.

Cần định hướng bài bản ngay từ đầu

Trong bối cảnh đó, Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm tiếp tục đặt ra định hướng phát triển không gian ngầm như một cấu phần quan trọng của đô thị hiện đại.

Phát triển không gian ngầm góp phần giảm tải hạ tầng, mở rộng không gian đô thị trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp.

Ông Lưu Quang Huy, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội cho biết, không gian ngầm được xác định là một nội dung quan trọng nhưng hiện mới dừng ở mức định hướng tổng thể.

"Đây là quy hoạch chuyên ngành, vì vậy trong quy hoạch chung chỉ đề cập các định hướng cơ bản, còn các nội dung chi tiết, giải pháp kỹ thuật sẽ được nghiên cứu, cụ thể hóa ở các bước sau thông qua các quy hoạch chuyên ngành riêng", ông Huy nói.

Đánh giá về vai trò của không gian ngầm, ông Huy cho rằng, đây là xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển đô thị. Việc mở rộng không gian xuống dưới lòng đất sẽ góp phần giảm tải cho hệ thống giao thông trên mặt đất, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của Thủ đô.

Ở góc độ quản lý Nhà nước, bà Đặng Anh Thư cho rằng, việc định hướng phát triển không gian ngầm trong Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm là cần thiết và phù hợp với xu hướng phát triển đô thị hiện đại.

Tuy nhiên, không gian ngầm là lĩnh vực có tính chất phức tạp, đòi hỏi nguồn vốn lớn và rất khó điều chỉnh sau khi đã xây dựng. Do đó, cần nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm bảo đảm tính bền vững và hiệu quả trong cả trước mắt lẫn lâu dài.

Đồng tình với định hướng trên, ông Nguyễn Hồng Tiến cho rằng, quy hoạch phải đi trước một bước để làm cơ sở quản lý và đầu tư. Nếu không được định hướng bài bản từ đầu, việc phát triển không gian ngầm rất dễ manh mún, gây lãng phí và khó khắc phục về sau.

((Bà Đặng Anh Thư, Phó cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết: Năm 2025, Bộ Xây dựng đã hoàn thành dự thảo Nghị định về quản lý, sử dụng không gian ngầm tại Hà Nội và trình Chính phủ, đồng thời hoàn tất báo cáo giải trình theo chỉ đạo của nguyên Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà.

Tuy nhiên, do Luật Thủ đô 2024 đang được rà soát, sửa đổi, Văn phòng Chính phủ đã có văn bản yêu cầu rút nhiệm vụ xây dựng Nghị định này vào đầu năm 2026. Thời gian tới, Bộ Xây dựng sẽ tập trung rà soát Nghị định 39/2010/NĐ-CP, từ đó tham mưu hoàn thiện các quy định về quản lý, khai thác không gian ngầm, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.))

Theo Kim Thoa-Báo Xây Dựng